Kościół „Okrąglak” – symboliczny pomnik Grudnia ’70

Czternaście lat starań o zgodę

Już 12 sierpnia 1958 roku biskup Edmund Nowicki erygował na Przymorzu nową parafię pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Różańca Świętego – wydzieloną z parafii oliwskiej. Pierwszym duszpasterzem został ks. Roman Siudek, który administrował parafią aż do 1971 roku. Władze państwowe – choć formalnie udzieliły zgody na powstanie wspólnoty – konsekwentnie blokowały budowę kościoła. Już w 1957 roku wydano zezwolenie na budowę świątyni; pełną dokumentację złożono w 1961 roku, ale przez całą dekadę pozostawała ona bez odpowiedzi. Petycja do wojewody, ponowiona w czerwcu 1970 roku, również była ignorowana.

Parafianie modlili się w tym czasie w tymczasowej kaplicy. To właśnie warunki, w jakich się ona odbywały, stały się jednym z motywów przełomowej interwencji ze stycznia 1971 roku.

Grudzień ’70: stoczniowcy z Przymorza wymuszają decyzję

Tragiczne wydarzenia grudniowe 1970 roku – krwawe stłumienie robotniczego protestu na Wybrzeżu – zmieniły wszystko. Wśród stoczniowców, którzy stracili życie lub uczestniczyli w strajkach, wielu mieszkało właśnie na Przymorzu. To oni stali się głównymi lobbystami sprawy. 30 grudnia 1970 roku delegacja parafii złożyła petycję, powołując się na zapowiedzianą przez nowe kierownictwo partyjne „normalizację stosunków między państwem a Kościołem”.

Punktem zwrotnym był 25 stycznia 1971 roku. Wówczas Henryk Lenarciak – ślusarz ze Stoczni Gdańskiej, jeden z liderów robotniczych protestów, mieszkaniec Przymorza Małego (na Obrońców Wybrzeża dziś znajduje się jego tablica pamiątkowa) – publicznie wystąpił z opisem warunków, w jakich parafianie modlą się zimą: „Mróz 15 do 20 stopni, słota, błoto, stoją ludzie na dworze”. Wkrótce potem parafianie uzyskali pozytywną odpowiedź – od pierwszego sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka.

Budowa systemem gospodarczym (1972–1976)

Pozwolenie na budowę wydano w 1970 roku, ale faktyczne prace ruszyły dopiero w marcu 1972 roku. Projekt powstał w wyniku konkursu rozstrzygniętego jeszcze w 1959 roku. Autorem koncepcji architektonicznej był inż. arch. Leopold Taraszkiewicz z Politechniki Gdańskiej. Pomyślał świątynię jako dwukondygnacyjną – z kościołem dolnym i górnym – obliczoną na liczącą wówczas ponad 50 000 osób społeczność Przymorza. Charakterystyczna, okrągła bryła zyskała wkrótce w mowie potocznej nazwę „Okrąglak”. Była to pierwsza dwukondygnacyjna świątynia w Gdańsku i jeden z największych powojennych kościołów wzniesionych w Polsce od podstaw.

Pracami kierował ks. Jan Majder, który w 1971 roku przejął parafię i pełnił funkcję proboszcza aż do 1999 roku. Budowa prowadzona była systemem gospodarczym, czyli rękami samych parafian, którzy gromadzili materiały i pracowali na placu po godzinach. Władze nie odpuszczały: Służba Bezpieczeństwa obserwowała plac budowy, milicja kontrolowała pojazdy wjeżdżające na teren parafii. W 1975 roku wszczęto śledztwo przeciwko proboszczowi, a w czerwcu 1976 roku zapadł wyrok – 2 lata pozbawienia wolności w zawieszeniu.

Pierwsza pasterka w dolnym kościele odbyła się w grudniu 1972 roku, wtedy też świątynię dolną – wraz z przyległymi salami katechetycznymi – konsekrował biskup gdański Lech Kaczmarek. 15 kwietnia 1976 roku ten sam biskup poświęcił kościół górny. Pełną konsekrację całej świątyni przeprowadził dopiero w 1992 roku arcybiskup metropolita gdański Tadeusz Gocłowski.

Wieża, dzwony, organy

Wolnostojąca, 83-metrowa wieża-latarnia powstawała od 1976 roku i została ukończona w 1979 roku. To do dziś jeden z najwyższych akcentów wertykalnych w panoramie północnego Gdańska. W 1982 roku w przemyskiej ludwisarni odlano trzy spiżowe dzwony: „Wojciech” (350 kg), „Piotr” (600 kg) oraz „Maryja” (1200 kg).

Wystrój dopełniły organy zbudowane w 2000 roku przez warsztat Józefa i Zdzisława Mollinów. Mają trakturę mechaniczną, 40 głosów rozłożonych na trzech manuałach i pedale – co czyni je jednym z większych instrumentów piszczałkowych w tej części miasta.

Świątynia wizytowana przez przyszłych papieży

Trwająca dekadę budowa miała szerokie, ponaddiecezjalne znaczenie. Już w 1975 roku, jeszcze przed poświęceniem kościoła górnego, świątynię odwiedził Prymas Tysiąclecia – kardynał Stefan Wyszyński. Rok później, w 1976 roku, na Przymorze przyjechał ówczesny metropolita krakowski – kardynał Karol Wojtyła, dwa lata przed wyborem na Stolicę Piotrową. Obie wizyty miały dla parafian wymiar zarówno duchowy, jak i ośmielający w warunkach ciągłej obserwacji ze strony służb PRL.

Symboliczny pomnik Grudnia ’70

W literaturze historycznej dotyczącej Wybrzeża – w tym w materiałach Instytutu Pamięci Narodowej – „Okrąglak” traktowany jest wprost jako „symboliczny pomnik ofiar Grudnia ’70”. Powstanie świątyni było bowiem bezpośrednią konsekwencją tamtej tragedii i nacisku, jaki na władze wywierali pracownicy Stoczni Gdańskiej i Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni – w tym tych, którzy zginęli lub stracili bliskich w grudniowej masakrze. W okresie stanu wojennego i przez całe lata 80. kościół był jednym z głównych miejsc modlitwy za poległych stoczniowców i jednym z ośrodków duszpasterstwa ludzi pracy w Trójmieście.

Obecnie proboszczem parafii jest ks. Andrzej Paździutko, który objął ją w 1999 roku po blisko trzech dekadach posługi ks. Jana Majdera.